Aşık Esed (Azerbaycan - 1874)

20. yüzyıl âşıklarından olup 1874 yılında «Basarkeçer» bölgesinin «Büyük Garagoyunlu» köyünde doğmuş; 1951 yılında vefat etmiştir.

Esed'in babasının asıl memleketi Tovuz Bölgesinin Bozalganlı köyüdür. Daha sonraları buradan ayrılarak «Büyük Garagoyunlu» köyüne yerleşmiştir. Esed'in 12 yaşlarında iken babası vefat etmiştir. Bundan sonra 5 yıl kadar «mudurlug» yapan Esed, bu arada âşıklığa karşı da ilgi duymaya başlamıştır. Bunun üzerine ünlü âşık Elesker'e çırak olur ve orada 4 yıl kadar çalar çağırır.

Halk şiirinin hemen hemen bütün türlerinde çalıp söyleyebilen Esed, Köroğlu hikâyesini de çok güzel anlatan usta bir meddahtır.

Esed, 1928 ve 1938 yıllarında yapılan Azerbaycan Âşıkları Kurultayına katılmış ve âşıkların çeşitli meseleleri ile ilgilenmesi neticesinde «şeref nişanı» ile de taltif edilmiştir.

O, hece vezninin dışında klasik tarzda da çok güzel şiirler söylemiştir. Bilhassa geraylı, koşma, deyişme (atışma) ve muhammes şekillerinde oldukça başarılıdır. «Ermeni Gizi» isimli zincirleme muhammesi onun sanat yönünü gösteren en önemli şiiridir.

Can alan getme dayan,
Bil meni candan eledin,
Tebiet bezek vurub,
Şövgeti şandan eledin,
Kirpiklerin oh kimidir,
Gaşı kamandan eledin,
Ohuyurdum gumru kimi,
Meni lisandan eledin,
Hoş olur lisanın,
Böyükdür sanın,
Yohdur nögsanın,
Gözeldir canın,
Hoşdur dövranın,
Olum mehmanın,
Halindir goşa,
Seni yüz yaşa,
Dövran vur başa,
Bele süzüb, sallanışla,
İnsanı hayran eledin

Onun şiirlerinde, yoksulluktan şikayet edilir. Yukarıda onun deyişmelerinin de ünlü olduğunu belirtmiştik. Bunlardan Aşık Mirze ile atışması aşağıdadır.

Mirze:
O nedi hevesden deriller düzden?
O nedi seçilmir ördekden, gazdan,
O nedi, müdam ne isteyir bizden,
Evez verir bize aldan, danışag.

Esed:
Pambıgdır hevesnen, deriller düzden,
Gadınlar seçilmir ördekden gazdan,
Fabrikamız pambıg isteyir bizden,
Evezine verir saldan danışag.

E. Ahundov'dan öğrendiğimize göre birçok âşığın ustası olan Esed «Nizami ve Afag» adlı bir de halk hikâyesi tasnif etmiştir.

Asık Esed'le ilgili olarak Himmet Elizade küçük bir kitap yayımlamıştır (1939). Ayrıca R. Abdullayev ve R. Helilov da «Aşıg Esed. Seçilmiş Şe'rler» (1979) adlı bir kitap yayımlayarak âşığın seçme şiirlerini bir araya toplamışlardır.

Kaynak: Aşıglar, Bakü 1960, 79-87; Paşa Efendiyev, Azerbaycan Şifahi Halk Edebiyyatı; Bakü 1981, 340-343; Azerbaycan Aşıgları ve El Şairleri II, Bakü 1984, 141-152.